Keuzestress: hoe ga je er mee om?

Keuzes maken is niet altijd makkelijk, met name als het om de grotere keuzes in het leven gaat. Zazie van der Leeuw en Nicolien Scheerman, beide Coach Studiekeuzetrajecten aan de UvA - HvA, zien vaak scholieren en studenten die zijn vastgelopen in hun studiekeuzeproces en een grote mate van keuzestress ervaren. Hoe kun je als begeleider met deze keuzestress omgaan? Zazie en Nicolien vertellen erover in dit blog vanuit hun praktijkervaring als studiekeuzecoaches.

Er ligt veel druk op het moeten kiezen van een studie. Liefst meteen de goede en vóór 1 mei (of soms nog eerder). Daarnaast is het aanbod aan bacheloropleidingen enorm. Je zou denken dat meer opties staan voor een betere keuze. Volgens psycholoog Barry Schwartz geldt echter het omgekeerde. Hij noemt dit ‘the paradox of choice’: een grote hoeveelheid aan keuzes kan leiden tot (onrealistische) hoge verwachtingen en indien je het verkeerde kiest moet je dit vooral jezelf kwalijk nemen. In de huidige maatschappij is er geen excuus om het verkeerde te kiezen, aangezien de opties grenzeloos zijn. In sommige gevallen leidt dit juist tot verlamming of angst om te kiezen, oftewel keuzestress.     Deze keuzestress zorgt in veel gevallen juist voor vermijding van de keuze. Een bekende coping strategie uit de psychologie om om te gaan met stress. Sommige studiekiezers gaan het studiekeuzeproces niet of pas laat aan (uitstelgedrag). Daarnaast is er een groep die juist op zoek gaat naar de perfecte studie. Zij kunnen geen keuze maken, omdat er altijd meer en mogelijk betere opties zijn. We zien daarnaast dat een groot deel van de startende studenten geen open dag van de desbetreffende opleiding heeft bijgewoond, laat staan heeft meegelopen of ander diepgaand onderzoek heeft gedaan. Hun oriëntatieproces is summier.  

Hoe kunnen we deze groep begeleiden? Wij vinden het belangrijk te beginnen met het bespreekbaar maken van de gevoelens van twijfel. Dit kan zijn de angst voor het onbekende, door de bomen het bos niet meer zien, de ervaren druk om het juiste te kiezen en het uitstelgedrag. De belemmerende gedachten die hierbij horen stokken het keuzeproces. Om verder te komen en open te kunnen kijken naar wat er bij iemand past, helpt het om deze angst te bespreken. Het is met andere woorden belangrijk dat je als begeleider checkt waar iemand zich  in het proces bevindt en waar de twijfel of stress zit. Studiekiezers zijn hier vaak open over als je er naar vraagt. Waar zit jouw onzekerheid? Wat vind je lastig bij het kiezen? Dit bespreken maakt iemand  bewuster van het feit dat deze gevoelens en gedachten erbij horen. Wij zijn - ook als begeleiders - geneigd om het keuzeproces rationeel te benaderen. Lijstjes maken over jezelf en de mogelijkheden en deze afstrepen. Het gevoel kan echter niet genegeerd worden en speelt een grote rol in keuzeprocessen.  

Het inzien en accepteren dat kiezen altijd onzekerheid met zich meebrengt, geeft ruimte om echt naar de opties te kijken. Volgens psycholoog Otto Taborsky verloopt een keuzeproces idealiter in zes fases:  

1) Het besef te moeten kiezen   
2) Accepteren van onzekerheid  
3) Vrijuit mogelijkheden onderzoeken 
4) De mogelijkheden vergelijken
5) Beslissen  
6) Uitvoeren 

Vaak slaat juist degene met keuzestress de stappen 2 en 3 over. Als de keuze heel belangrijk is  – een nieuw paar schoenen, een vakantie of een opleiding - dan kan de onzekerheid heel groot worden en keuzestress opleveren. Bij het overslaan van deze stappen wordt (te snel) een keuze gemaakt zonder de opties open te onderzoeken. Scholieren of studenten kijken bijvoorbeeld niet goed naar wat er bij hun interesses of talenten past, maar slechts naar welk aanbod er is. Of zij bezoeken geen open dagen, maar komen op basis van informatie direct tot een vergelijking en melden zich snel in Studielink aan. Het keuzeproces vereist een andere mindset.  Als je beseft dat je voor een keuze staat en accepteert dat hier een gevoel van onzekerheid bij hoort, kun je open om je heen kijken en voel je de energie om vrijuit mogelijkheden te verkennen. Door dit te bespreken kun je angsten en valkuilen wegnemen, waardoor je vertrouwen creëert in het keuzeproces.  

Samenvattend kunnen wij als begeleiders een aantal dingen doen die het keuzeproces ondersteunen. Als eerste is dat checken waar de twijfel dan wel stress zit en dit  bespreekbaar maken. Daarnaast kunnen we helpen met het structureren van gedachtes en overtuigingen die de persoon over zichzelf heeft. Samen open de mogelijkheden onderzoeken die daarbij passen, en last but not least stimuleren om op pad te gaan, te ervaren en dus voelen.

geschreven door: Zazie van der Leeuw en Nicolien Scheerman