Hoge werkdruk en tóch met plezier je werk doen?

iStock 000064140301 web10 tips om je mogelijkheden te benutten

door Susan Eggels

De hoge werkdruk in het onderwijs is een hot topic. Verzuim en uitval zijn structureel hoger dan elders. Op overheidsniveau werkt men aan versterking van het HR-beleid; schoolleiders worden aangespoord prioriteiten te stellen. Meer uren voor onderwijsontwikkeling zijn onderweg. Werkdruk is een gedeelde verantwoordelijkheid van overheid, schoolleiding en onderwijsprofessionals. Neem de regie en onderzoek wat je zelf nog kunt doen om ook met werkdruk plezier in je werk te houden.

Je hebt een prachtig beroep gekozen. Een beroep dat mentaal, fysiek en emotioneel veel van je vraagt. Je wordt geacht continue kwaliteit te leveren. Met grote regelmaat voel je de hete adem van de klok. Onlangs is becijferd dat een onderwijsprofessional gemiddeld 1500 beslissingen per dag maakt. Dat zijn er vier per minuut. ‘Ik word de hele dag geleefd’, horen we van veel nieuwe docenten. Want collega’s die aan het begin van hun carrière staan, hebben naast dit alles nog een aantal leerprocessen te doen. Lesvoorbereidingen kosten simpelweg meer tijd; lastige leerling of oudergesprekken kosten meer energie. Gedreven door passie, vliegen nieuwelingen er vaak ‘vol’ in. Hiermee vormen zij een extra kwetsbare groep in een omgeving waar de werkdruk al hoog ligt.

‘Een onderwijsprofessional maakt gemiddeld 1500 beslissingen per dag’

Gezonde en ongezonde werkdruk

Laten we die werkdruk eens onder de loep nemen. Waar gaat het nu precies mis? Hoge werkdruk en overwerken zijn immers niet per definitie een probleem. Hoge werkdruk gaat gepaard met werkstress. Hoewel lang gedacht is dat stress schadelijk is, komen onderzoekers daarop terug. Stress kan geen kwaad, mits je het omarmt. Sterker nog, ons zenuwstelsel en ons brein zijn geprogrammeerd om slim om te gaan met stresssituaties. Stress, spanning of druk zet een aantal processen in gang waardoor je lichaam extra alert is, zich opmaakt voor een uitdaging en focust op actie (stress response). Onder spanning produceer je stresshormonen (cortisol en adrenaline) die je lichaam helpen om een topprestatie te leveren. Ken je het verschijnsel dat je net voor een belangrijke deadline super geconcentreerd én productief bent? Dan doet je stresssysteem haar werk. Menigeen laat dit systeem vóór zich werken door net voor een deadline pas aan een grote klus te beginnen. Zo helpt werkdruk en stress je het beste uit jezelf te halen.

Stress wordt ongezond als je draaglast gedurende een langere periode groter is dan je draagkracht. Dat wil zeggen: als minder lukt dan je eigenlijk aankunt. Onder normale omstandigheden lukt het je prima om alle ballen in de lucht te houden. Maar bijvoorbeeld met een sluimerend collegiaal conflict, extra taken door een zieke collega, bijkomende drukte voor een studiekeuzedeadline en een falend systeem lukt dat niet meer.

Als je lange tijd onder hoge druk of stress staat en je lichaam continu energie reserveert voor het in gang zetten van je stresssysteem en respons, gaat dit ten kosten van de energie die normaal naar andere vitale processen en organen in je lichaam gaat (spijsvertering, immuunsysteem, hersenen). Op den duur vermindert je weerstand. Fysieke, mentale of emotionele klachten spelen op. Je lichaam geeft alarmsignalen af dat maatregelen nodig zijn.

‘De enige die eindregie heeft ben je zelf’

Vicieuze cirkel

Hoge werkdruk en overwerken worden wél een probleem als je dit soort signalen negeert en ondanks vage klachten of slaapgebrek op deze voet door blijft gaan. De kans groeit dat je in een vicieuze cirkel komt als deze: je zit minder lekker in je vel, je werk loopt minder soepel en kost je meer energie. Je concentratie vermindert en je klachten verergeren. Je focus wordt meer korte termijn, waardoor je minder slimme beslissingen maakt, bijvoorbeeld in hoe je je tijd besteedt. Je productiviteit daalt en je werk kost meer tijd. Op een dag verdwijnt je werkplezier of ‘knapt’ er iets. In het ergste geval brand je op. Je valt uit, de druk op je collega’s neemt toe. Terwijl jij met de beste intentie je hele ziel en zaligheid hebt ingezet, zijn er in dit scenario op de lange termijn alleen maar verliezers.

De kunst is dus uit deze vicieuze cirkel te blijven. Het is welkom én nodig dat beleidsmakers maatregelen treffen om werkdruk te verlagen. Maar de enige die eindregie heeft over jouw welbevinden ben jezelf. Ook met hoge werkdruk kun je ervoor waken dat je lekker in je vel zit, door te focussen op wat allemaal wél lukt en je bij je leerlingen bereikt. En door je eigen behoeften en belangen serieus te nemen. Door de waan van de dag te verbinden met je hogere doelen. Door je mindset te toetsen. Door je eventuele stresssignalen te erkennen en acties te nemen. Door je te richten op de dingen waar je wél invloed op hebt en slimme keuzes te maken. Want echt, die keuzes heb je.

‘Work hard, play hard, rest hard’

Juist omdat jouw job het uiterste van je vraagt, is het belangrijk om te zorgen voor goede ontspanning en nachtrust. Je lichaam heeft tijd nodig om te kunnen resetten (terug te keren van de stresstoestand naar de normale staat). Je brein is een spier. Die heeft na stevige inspanning, net als alle andere spieren, hersteltijd nodig. Las na negentig minuten geconcentreerd werken dus een korte pauze in. Doorwerken is verleidelijk, maar je effectiviteit holt achteruit. En dit is juist wat je niet wilt als je al hoge werkdruk ervaart. Die tijdsinvestering verdien je dubbel en dwars terug doordat je na je pauze met een frisse blik en nieuwe energie aan de slag gaat.

Je neiging is wellicht groot om je te laten leiden door je loyaliteit naar je organisatie, je betrokkenheid bij de leerling en de stroom werk. Het siert je. ‘Werk gaat voor’ is een prima gedachte, mits het op de lange duur niet ten koste gaat van je werkplezier. Want je wilt er over tien jaar toch ook nog vol passie en energie zijn voor je leerlingen?

 

Hoge werkdruk en toch plezier in je werk houden? Een checklist:

1. Ken je de stresssignalen die jouw lichaam afgeeft?
En neem je die signalen serieus of wimpel je ze weg? Check voor je zelf waaraan je jouw stress herkent, zodat je snel kunt handelen als je je stress voelt toenemen.

2. Kies je een positief perspectief op werkdruk en werkstress?
Hoe je denkt over stress is van invloed op je hoe je lichaam reageert op werkdruk. Bedenk dat werkdruk je helpt om topprestaties te leveren. Om het beste uit jezelf te halen. Om jezelf én je school verder te ontwikkelen.

3. Wat doe jij om op te laden en te herstellen?
Maak je ruimte voor luchtige momenten in je lessen? Ook je leerlingen profiteren hiervan. Benoem je regelmatig successen en geniet je hiervan? Wat doe je in je vrije tijd om weer te laden?

4. Hoe gebruik je je pauzes?
Door buiten te wandelen, collega’s op te zoeken waar je positieve energie van krijgt of een korte ademhalingsoefening te doen geef je je lichaam de kans te resetten tijdens een pauze.

5. Slaap je de benodigde 7-8 uur?
Of lig je vaak nog te piekeren doordat je lang doorwerkt of moeilijk los kunt laten? Stop dan eerder met werken zodat je voldoende afschakeltijd hebt, zorg voor ontspanning of verdiep je in anti-pieker strategieën. Goede nachtrust betaalt zichzelf terug in plezier en productiviteit.

6. Hoe effectief werk je al? 
Voer jij je gesprekken doelgericht? Pas je de 20-80 regel consequent toe? En ben je al gestopt met multitasken omdat dit heel erg inefficiënt is? O ja, hoe effectief zijn de overleggen waaraan je deelneemt? Waar ligt nog winst?

7. Investeer je in je ontwikkeling?
Vaardigheden als prioriteiten stellen, nee zeggen en assertief communiceren: dat moet iedere professional vroeg of laat onder de knie krijgen. Hoe goed wil jij hierin zijn? En hoe staat het met je mindset? Sta je ervoor open om hierin te groeien?

8. Neem je je eigen behoeften serieus?
Pas je betrokkenheid naar je leerling en je school eens toe op jezelf. Vraag je af: ‘Wat heb ik nodig om plezier te houden in mijn werk?’ Wat komt er dan boven? Handel je hier ook naar?

9. Maak je je werkdruk of stress bespreekbaar?
Merk jij dat je de laatste tijd méér stressklachten hebt, bespreek dit dan zo snel mogelijk met je teamleider of de vertrouwenspersoon binnen je school. Bekijk samen wat er nodig is om weer grip te krijgen op de situatie.

10. Merk je dat teamleden ook last hebben van stress?
Zoek verbinding en stap samen naar je teamleider of directeur. Stel gezamenlijk opnieuw prioriteiten en onderzoek mogelijke acties om de werkdruk weer naar een acceptabel niveau te brengen. Zo creëer je samen een effectieve en betrokken school waar met plezier gewerkt kan worden door gedreven begeleiders, docenten én leerlingen.

Susan Eggels is medeoprichter van het Centrum voor Co-actieve Communicatie. Sinds 2003 helpt co-actief docenten, mentoren en leidinggevenden in het vo de omslag te maken naar een motiverend leer- en werkklimaat. Meer leren over Grip op Werkdruk in een praktische teamworkshop? Check www.co-actief.nl

Dit artikel staat in Bij de Les van april 2016 (nummer 4, jaargang 12)