Vakmanschap in de 21e eeuw

06 Vakmanschap in de 21e eeuw cor1Vakmanschap in de 21e eeuw is niet meer mogelijk zonder dat je heel goed met ict kunt omgaan. Nieuwe beroepen ontstaan, andere verdwijnen. Vakkennis en werkzaamheden veranderen steeds sneller. Wat wordt er van de toekomstige vakman en -vrouw verwacht? En wat betekent dit voor het beroepsonderwijs? 

 

 

De vierde industriële revolutie

De wereld verandert. Drastisch. Volgens het World Economic Forum, een internationale denktank van vooraanstaande economen, zitten we midden in de ‘vierde industriële revolutie’. Aan het einde van de 18e eeuw veroorzaakte de introductie van de stoommachine nieuwe mogelijkheden voor het industriële productieproces. Dat was de eerste industriële revolutie. De komst van elektriciteit aan het einde van de 19e eeuw bracht een tweede golf van revolutionaire veranderingen teweeg. De derde industriële revolutie startte rond 1970, met de komst van informatietechnologie. De vierde industriële revolutie draait om robotisering en de integratie van machines met internet. Robotisering vervangt productiewerk, terwijl automatisering de manier verandert waarop we het werk organiseren. Beroepen veranderen en er komen nieuwe banen bij.

Tandtechniek en de autobranche

Neem het vak van tandtechnicus en de opkomst van 3D-printen. Van het vervaardigen van implantaten, kronen en bruggen verschuift het werk naar de processen daaromheen. Tandtechnici zijn in de toekomst veel meer dan nu bezig met het inzetten van software, het proces van ontwerpen en teamwerk. Dit vraagt om een grote omschakeling in de opleiding, waarbij een goede aansluiting op het bedrijfsleven steeds belangrijker wordt.

Ook de autobranche wordt sterk beïnvloed door de opkomst van ict. Elektrisch rijden neemt een vlucht, touchscreens en telematica transformeren de gebruikservaring en de zelfrijdende auto is in ontwikkeling. In dit speelveld van innovatie worden monteurs, managers en verkopers opgeleid. ‘Sleutelen, kruipolie en vieze handen? Dat is bijna verleden tijd’, zegt Durk van Wieren, docent op de School voor Automotive van Aventus. ‘Met een aantal studenten bezocht ik een werkplaats van een dealerbedrijf. Er stonden acht monteurs. Geen van hen was aan het sleutelen. Ze waren allemaal met een laptop bezig. Dat is de toekomst.’

Dit betekent ook dat sommige studenten in het eerste jaar gaan stoppen met de opleiding, vertelt Van Wieren. ‘Ze willen sleutelen, olie vervangen, vieze handen maken. Dat is een eindig verhaal. De monteur van morgen is ook elektricien en ict’er. Wie vandaag een trekhaak vervangt, regelt parkeersensoren, ESP, cruisecontrol, luchtvering en meer opnieuw in. Met de computer inderdaad.’ En daarbij komen tal van nieuwe disciplines en competenties kijken. Zoals telematica: de discipline die informatica en telecommunicatie verbindt, bijvoorbeeld voor communicatie met objecten op afstand, zoals een auto. Dit is al niet meer weg te denken uit de werkplaats.

Praktijk en onderwijs

Om studenten optimaal voor te bereiden op hun werk in de 21e eeuw, werken mbo-instellingen steeds meer samen met bedrijven, overheid en publieke organisaties. Bijvoorbeeld door vakmensen een werkplek op de opleiding te bieden. Of door samen met bedrijven projecten te starten. Ook via gastlessen, stageplekken en excursies komen 21e eeuwse vaardigheden als vanzelf aan de orde. Dit is allemaal niet nieuw. Ook in de vorige eeuw vond een groot deel van het beroepsonderwijs plaats binnen het werkveld.

Nieuw is wel de didactische begeleiding op de werkvloer door de opleiding. ‘Leren in de praktijk’ en ‘onderwijs’ raken nog meer met elkaar verweven. Daarbij kunnen studenten in de praktijk gebruikmaken van de nieuwste technieken en ict, terwijl dit niet altijd mogelijk is binnen de opleiding. Bij het Nova College leren studenten werken in het ziekenhuis met de nieuwste apparatuur, die de opleiding niet zomaar kan aanschaffen. Dankzij de samenwerking komen studenten in aanraking met actuele technologie.

Nieuwe vaardigheden

De maatschappij van nu vraagt om actuele vakkennis, een nieuwe houding en brede 21e eeuwse vaardigheden. Bij 21e eeuwse vaardigheden moet je bijvoorbeeld denken aan digitale geletterdheid, creatief denken, probleemoplossend vermogen en samenwerken. SLO Nationaal Expertisecentrum Leerplanontwikkeling en Kennisnet formuleerden in opdracht van het ministerie van OCW het ‘model 21st century skills’, waarin elf competenties staan die nodig zijn om in toekomstige beroepen goed te kunnen functioneren. De vier competenties ict-basisvaardigheden, computational thinking, informatievaardigheden en mediawijsheid worden ook wel de digitale vaardigheden genoemd. Beheers je deze vier in voldoende mate, dan kun je jezelf digitaal geletterd noemen.

Detailhandel

Hoezeer die nieuwe vaardigheden nodig zijn, blijkt wel in de detailhandel. In deze sector ontstaan er cross-overs met bijvoorbeeld logistiek. Er ontstaan nieuwe bedrijfstakken. Op die interdisciplinariteit wordt ingespeeld in het onderwijssysteem. De praktijk vraagt daar om. Marco Verschure, docent bedrijfsadministratie op het Florijn College van ROC West-Brabant, zegt daarover: ‘Een verkoper adviseert klanten in de winkel én neemt online bestellingen aan, houdt voorraden op peil, zorgt dat bestellingen de deur uitgaan en handelt online vragen of klachten af. Dit vraagt om nieuwe vaardigheden. Bijvoorbeeld in de communicatie en presentatie.’ Om daaraan invulling te geven, krijgen studenten les in het online marketen van zichzelf. Verschure: ‘Hoe kom je over op LinkedIn en Facebook? Wat vindt iemand die jouw naam Googelt? En wekt dat vertrouwen?’

Steeds vaker worden nieuwe vaardigheden al buiten de opleiding opgedaan. Dat komt onder meer door de vervagende scheidslijn tussen werknemerschap en ondernemerschap. Raeijmaekers: ‘Neem onze opleiding Ondernemer Detailhandel. Er is geen student meer die marktonderzoek doet, een bedrijfsplan schrijft en vervolgens bij de bank om een grote financiering vraagt. Nee, hij begint in zijn vrije tijd een webshop vanaf zijn tablet en test zijn producten op familie en vrienden. Bij succes rolt hij zijn onderneming verder uit.’ Ook daar moet je in je opleiding op inspelen.

Remco Pijpers is expert digitale geletterdheid bij Kennisnet, de publieke organisatie voor onderwijs en ict

Leestips over 21e eeuwse vaardigheden en digitale vaardigheden:
- Brochure ‘Vakmanschap in de 21e eeuw’ van Kennisnet: kn.nu/vakmanschapinhetmbo
- ‘De toekomst begint vandaag – 21e eeuwse vaardigheden in het beroepsonderwijs’ van ECBO: www.ecbo.nl/3_2016_De-toekomst-begint-vandaag.aspx

Dit artikel staat in Bij de Les nummer 2 van jaargang 13 (oktober 2016)