Een leven lang ontwikkelen?

Als professional ben jij daar klaar voor

De leerling van nu is de werknemer van de toekomst en die moet in staat zijn om flexibel in te spelen op een arbeidsmarkt die nu nog ongewis is. Maar hoe zit dat eigenlijk met onszelf? Passen we zelf wel in de praktijk toe wat wij als begeleider aan onze leerlingen en studenten overdragen?

 door Ellen Rozeman

professnional NVS NVL

Leestijd: 11 minuten

Vind jij jezelf een professional? De kans is groot dat je ‘ja’ antwoordt op deze vraag. Je werkt immers hard, je hebt passie voor je vak, je werkgever en collega’s waarderen je en - ook belangrijk - je hebt een salarisstrook als indicatie van dat je daadwerkelijk betaald wordt voor jouw expertise.

Het is onze visie dat ‘een professional zijn’ meer betekent dan betaald worden voor het naar behoren of zelfs goed uitvoeren van je functie. De term ‘professional’ is aan devaluatie onderhevig. Alle professionals werken en leren, maar niet iedereen die werkt en leert is een professional. In dit artikel geven we als beroepsvereniging onze visie op de term ‘professional’, omdat we die ‘ja’ van hierboven niet als vanzelfsprekend zien en omdat we collega’s willen stimuleren om een professional te worden en te blijven. In het belang van de leerling, en ook zeker in het belang van jezelf!

De arbeidsmarkt is ongewis

Samen begeleiden we leerlingen naar hun optimale toekomst. Daarbij heeft de ene leerling wat meer hulp nodig bij het leren leren en het leren kiezen dan de ander, maar voor elke leerling geldt: de toekomst op de arbeidsmarkt is anno 2019 voor elke scholier en student meer onzeker dan ooit tevoren. Dit stelt hogere eisen aan ons aanpassingsvermogen en vraagt een ongekende flexibiliteit, zo concludeerde de Onderwijsraad in haar publicatie Doorgeschoten differentiatie in februari van dit jaar: ‘Leren gaat niet meer vooraf aan betaald werken, maar er is een combinatie van werken en leren nodig gedurende de leer- en arbeidsloopbaan. Activiteiten op het gebied van bij- en nascholing zijn van belang voor participatie op de arbeidsmarkt en in de samenleving, en voor de persoonlijke vorming en ontwikkeling van individuen.’

Van repareren naar vooruitkijken

Ook het kabinet ziet dat. Minister van Engelshoven schreef in 2018 in haar Kamerbrief Leven Lang Ontwikkelen (LLO) dat ze een sterke leercultuur tot stand wil brengen. Iedereen moet regie nemen op zijn of haar eigen loopbaan en leven, zodat men zich kan blijven ontwikkelen en eigen keuzes kan maken. LLO maakt mensen vitaal, flexibel en duurzaam inzetbaar op de arbeidsmarkt. Het kabinet wil van ‘repareren’ naar ‘vooruitkijken’: mensen moeten zich niet pas scholen bij werkloosheid of dreigend baanverlies, maar ontwikkelen zien als een vanzelfsprekend onderdeel van werken en leven. Een leven lang ontwikkelen geldt dus voor je leerlingen, maar ook voor jou.

‘Een docent is meestal hoger opgeleid, maar dat maakt hem nog geen professional’

Drie manieren van een leven lang ontwikkelen

De NVS-NVL Academie onderscheidt drie manieren van een leven lang ontwikkelen aan de hand van drie typeringen: de uitvoerende beroepsbeoefenaar, het vakmens en de professional. We zullen ze eerst beschrijven:

  1. De uitvoerende beroepsbeoefenaar

De uitvoerende beroepsbeoefenaar voert op de juiste manier zijn taken uit, waarbij het resultaat direct zichtbaar is. Hij verbetert en leert gedurende zijn leven en loopbaan door ervaring, door de herhaling van (standaard) taken, routine en ‘learning by doing’ wordt de uitvoerende beroepsbeoefenaar beter in zijn vak.

  1. Het vakmens

Het vakmens is resultaatgericht en streeft naar verbetering van de kwaliteit van zijn werkzaamheden, gericht op een toetsbaar doel (de output van het werk) en wat zijn aandeel is om dat doel te bereiken. Daarbij zet een vakmens doelbewust zijn kennis en vaardigheden in. Het vergroten van die vakkennis en het verbeteren van vaardigheden spelen een belangrijke rol in het werkproces.

  1. De professional

De professional streeft naar verbetering van het proces om zo de kwaliteit van een product of dienst naar een hoger plan te tillen. De professional reflecteert op het eigen handelen, denkt systeem-overstijgend en ontwikkelt zijn professionele identiteit doorlopend. Hij kiest bewust voor procesinterventies en leert op basis van het effect van zijn beslissingen op de ander.

Voorbeeld: de docent

In de praktijk zal een lager geschoolde werknemer vaker een uitvoerende beroepsbeoefenaar zijn en zal een professional vaker hoogopgeleid zijn. Dat hoeft echter niet per se. Neem als voorbeeld een docent. Een docent is meestal hoger opgeleid, maar dat maakt hem nog niet vanzelfsprekend een professional. Een docent die door groeiende ervaring de stof steeds beter leert over te brengen, puur door steeds opnieuw dezelfde les te geven aan verschillende klassen en leren wat beter en minder goed werkt, is een uitvoerend beroepsbeoefenaar. De taak (lesgeven) staat centraal en leren vindt plaats door herhaling van de taak. De docent die ernaar streeft zijn leerlingen steeds op een hoger niveau in het vak te bekwamen, is een vakmens. Deze docent leert bij over de inhoud van het vak en werkt aan zijn didactische vaardigheden door een vakblad te lezen, met vakgenoten te spreken en conferenties te bezoeken. Het resultaat (het niveau van de leerling in het vak) staat centraal. De professional, ten slotte, is de docent die over de grenzen van het vak kijkt, probeert het onderwijsproces te verbeteren zodat het vak en de wijze waarop het vak wordt aangeboden beter aansluit bij de leefwereld en ontwikkeling van de leerling. Deze docent leert door te experimenteren, daarop te reflecteren en dat uit te wisselen.

professnional 2 NVS NVL

Wij vinden dat bij uitstek degenen die leerlingen begeleiden in hun (studie)loopbaan en hen vaardigheden aanleren als reflecteren, regie nemen, keuzes maken en netwerken, daarin zelf het goede moeten voorbeeld geven: practice what you preach. Een sterke professionele identiteit van de begeleider vergroot de kans op een sterke professionele identiteit bij degene die begeleid wordt.

Naar een loopbaangerichte leer- en werkomgeving

Lang niet alle scholen stimuleren hun leraren en begeleiders om een professional te worden. Scholen worden afgerekend op de examenresultaten van leerlingen. Hoe de leerling die resultaten behaalt en hoe de leerling het zich er de rest van zijn (school)loopbaan vanaf brengt, is minder belangrijk. Je zou kunnen zeggen dat het huidige onderwijsstelsel vakmensen kweekt. Het resultaat: het onderwijs levert, ondanks jouw inspanning, leerlingen af die bekwaam zijn in verschillende vakken, maar onvoldoende toegerust zijn op de ongewisse toekomst. Dit blijkt bijvoorbeeld uit doorstroomcijfers, waar wij eerder onderzoek naar deden: leerlingen van scholen die weliswaar hoog scoren op examinering, scoren dikwijls laag als het gaat om studiesucces in het vervolgonderwijs (zie het artikel ‘Doorstroomcijfers in beeld’ van Marc Drenth, in Bij de Les van februari 2019). Alle scholen zouden een loopbaangerichte leeromgeving moeten creëren om leren en LOB met elkaar te vervlechten.

Professor Marinka Kuijpers gaat zelfs nog een stapje verder. Zij vindt dat scholen niet alleen een loopbaangerichte leeromgeving moeten creëren, maar ook een loopbaangerichte werkomgeving. Dat schrijft zij in de Bij de Les van november 2017: ‘Onderwijs is gericht op matching op de korte termijn: welke opleiding past bij deze leerling? Het is nodig dat leerlingen loopbaankeuzecapaciteit ontwikkelen. Het cyclische proces van LOB voor leerlingen zou ook door professionals zelf moeten worden toegepast. Focus niet alleen op de leeromgeving van de leerling, maar ook op de werkomgeving van docent. Dit vraagt niet alleen om structuurverandering, maar om een cultuurverandering.’

‘Je zou kunnen zeggen dat het huidige onderwijsstelsel vakmensen kweekt’

Cultuurverandering begint bij jezelf

Een cultuurverandering is niet van de ene op de andere dag gerealiseerd, maar een professional volgens de definitie die wij hanteren, neemt wel het voortouw om hiermee aan de slag te gaan. Een professionele begeleider is er op geënt om de kwaliteit van begeleiding naar een hoger plan te tillen, door te reflecteren, systeem-overstijgend te denken en door kwaliteitsverandering met anderen in gang te zetten. Een loopbaangerichte werkomgeving stimuleert de resultaten van de hele school - niet alleen die van de leerling - op een toekomstgerichte en duurzame wijze.

Omdat wij als beroepsvereniging deze visie op professionaliteit breed willen uitdragen en omdat wij begeleiders willen ondersteunen in het worden of blijven van een professional, hebben we in 2017 de NVS-NVL Academie opgericht. Daar bieden we cursussen en training op het gebied van loopbaanontwikkeling en leerlingondersteuning in het vo en mbo, met veel aandacht voor uitwisseling en reflectie. De trainers zijn zelf werkzaam (geweest) in het onderwijs en zijn geselecteerd op hun eigen professionaliteit. Door hun expertise te delen proberen zij hun eigen kennis en dat van de beroepsgroep naar een hoger plan te tillen.

Ellen Rozeman is als coördinator van de NVS-NVL Academie verantwoordelijk voor het scholingsaanbod van de NVS-NVL, dat zowel in house als op maat wordt aangeboden. Kijk voor haar contactinformatie op nvs-nvl.nl/academie/onze-coordinator

Loopbaanvisie
Dit artikel verscheen in de Bij de Les van april 2019. Het is een aangepaste voorpublicatie van het artikel 'Hoe word - en blijf - je een professional' in het vakblad Loopbaanvsie van Noloc. Dit artikel verscheen in augustus 2019 en is hier te lezen.