‘Ik wilde dat mijn dochter zou falen’

Interview met onderwijspsycholoog André Baars

‘Dyslexie, autisme of ADHD, dat zijn geen leerproblemen, dat zijn gegevens. Hoe je ermee omgaat, daar zit de marge en het leerprobleem.' Aan het woord is André Baars, onderwijspsycholoog en keynote spreker op het LOB-congres van de NVS-NVL op 14 februari 2019.

Andre Baars

door Christel Isphording, interview uit Bij de Les, januari 2019

Een korte workshop in de decanenkring was aanleiding om Baars uit te nodigen voor het LOB-congres op 14 februari, waar hij keynote-speaker is en een workshop geeft. Maar Baars gaat eerst nog even naar Beijing. Daar komen 30 universiteiten bij elkaar om het onderwijs psychologisch gezond te maken. Studentenbegeleiding is nog nieuw in China en Chinese studenten kampen allemaal met de dwang om te excelleren en om succesvol te worden. Baars: ‘Onderwijs psychologisch gezond maken, zo ver zijn wij nog niet. Wij zijn meer van de cijfers, de organisatie en de slagingspercentages. Wij hebben het idee dat als we het onderwijs goed organiseren, een leerling altijd leert. Mijn ervaring is dat dat niet zo is. Ik word in mijn werk geconfronteerd met studenten die ogenschijnlijk dezelfde elementen hebben; dezelfde intake, dezelfde cursus, dezelfde begeleider. Elk behalen ze radicaal andere resultaten. De ene gaat als een tierelier, die pikt alles gretig op en doet precies wat je beoogt met jouw begeleidingsvorm. De ander raakt alleen maar verder op slot en neemt voortdurend de woorden ‘ja maar’ in z’n mond. Daarom ben ik me gaan verdiepen in het individueel leerproces en de factoren die dat proces stimuleren en belemmeren.

‘We zijn eigenlijk helemaal niet zo complex als we denken’

In Nederland hebben wij de onderwijsorganisatie zo ingericht dat we vanaf de lagere school al splitsen op basis van cito-scores en schooladviezen gericht op een lager, middelbaar en hoger traject. Daar wijken we vervolgens niet meer vanaf en moeten we ingewikkeld maatwerk voor leveren, want een dyslectische vmbo-leerling is een totaal andere leerling dan een hoogbegaafde gymnasiast. Toch is dat volgens mijn ervaring gewoon niet waar. Ik zie zoveel meer gemeenschappelijkheden dan verschillen. Mijn ervaring, en ik begeleid al ruim twintig jaar studenten, is dat we ook eigenlijk helemaal niet zo complex zijn als dat we denken. Ik kan alle problemen vaak reduceren tot ‘ga je dit aan, ja of nee?’ Even los van hoe ver je ermee komt, de bereidheid om iets aan te gaan, dat is waar het om draait.’

Faal vooral

Baars: ‘Toen mijn dochter ging studeren benadrukte ik voortdurend het belang van falen, maar ze faalde nooit. Ze is dyslectisch, positief faalangstig en ze werkte keihard. Ik probeerde dat een beetje te beteugelen. Ze vertelde altijd aan haar medestudenten dat ‘mijn vader wil dat ik faal’. Zij vonden mij een toffe vader. Maar ik legde ook uit waarom ik dat wilde. Leerpsychologisch gezien is het namelijk helemaal niet interessant om te kijken hoe iemand omgaat met succes. Hoe iemand omgaat met tegenslag, met mislukking; dat zegt veel meer over ons vermogen en onze bereidheid om te leren. Een merkwaardig psychologisch verschijnsel is dat succeservaringen niet automatisch leiden tot het vergroten van zelfvertrouwen. Ik heb genoeg studenten die achten en negens scoren, maar stress hebben tot hun neusvleugels en zichzelf een zwakke leerling vinden. Het feit dat iemand alleen maar negens haalt maakt de volgende toets voor sommigen alleen maar enger. Die is bang dat hij ontmaskerd wordt als stiekem incompetent. Als iemand dat soort attitudes hooghoudt – bang voor ontmaskering – dan ga je de uitdaging niet aan en ben je niet de regisseur van je eigen leerproces. Zelfvertrouwen is het vermogen hebben om te falen en daarvan te leren en zonder dat vermogen heeft succes geen enkele betekenis.’

‘Hoe jij omgaat met die onredelijkheid, daar zit jouw leermoment’

De eigen leerloopbaan van Baars verliep allerminst van een leien dakje. Op de lagere school bleef hij zitten. Hij kreeg een mavo-advies. Baars: ‘Mijn moeder zei: ‘Ik dacht het niet!’ en zo werd het dus vwo. Dat ging helemaal niet. Ik bleef weer zitten, ging naar de havo en zakte voor mijn eindexamen. Met herkansingen in de zomer haalde ik mijn havo-diploma, om vervolgens op het vwo weer te zakken en weer te herkansen in de zomer. Mijn vader zei: ‘André, je hebt een vlotte babbel, wat dacht je van rechten?’ ‘Da’s goed pa’, zei ik, en studeerde twee jaar rechten in Maastricht. Daar heb ik niets gehaald en koos uiteindelijk maar voor psychologie. Ik was inmiddels 22, vier jaar ouder dan de gemiddelde psychologiestudent. Maar toen ik in dat eerste jaar onderwijspsychologie kreeg, was daar meteen een klik. Ik haalde alles de eerste keer. Ik besefte dat onderwijs geen kwestie is van je blik op oneindig en doorrammen, maar dat er in een leerproces meer dingen komen kijken.’

Reflectie op leren

Baars: ‘Ik merk vaak in de praktijk dat studenten afhaken in het onderwijs, maar niet op het voetbalveld. De voetbalcoach scheldt ze verrot en dat vinden ze niet onredelijk. Op het voetbalveld gaan ze niet klagen dat de tegenstander sneller of sterker is. Bij het gamen vinden ze het ook niet erg dat ze kapotgeschoten worden door de tegenstander. Nee, dat zorgt ervoor dat ze de volgende keer nog beter hun best doen. Die onredelijkheid ervaren ze op de een of andere manier alleen maar in het onderwijs. We doen dus een aantal dingen niet goed in het onderwijs en dat blootleggen vind ik belangrijk. Op het mbo, hbo en de universiteit werken we met portfolio’s en reflectieverslagen. De meeste studenten gaan al kokhalzen als je het woordje reflectie alleen maar in de mond neemt. Typisch, want reflectie is natuurlijk een essentieel aspect van het leerproces. Probeer als docent aan te geven dat je dit niet doet om studenten te irriteren, maar dat dit simpelweg een essentieel onderdeel is van regie nemen. Geef ze ook een duidelijke theoretische basis van regisseurschap en sluit aan bij hun persoonlijke situaties. Ze herkennen dan hun eigen ondermijnend gedrag.

‘Telkens kaats ik de bal terug waar die thuishoort: bij de student’

Een saaie docent moet jou juist uitdagen om zelf een andere manier te vinden om de uitdaging aan te gaan. Omdat je zelf de regisseur van je eigen leerproces bent, daar is geen alternatief voor, jij bent eindverantwoordelijk, jij draagt de consequenties van het leren. Niet de docent, niet je moeder, niet je oom... niemand anders. Je ontkomt simpelweg niet aan die regie. Theoretisch kan een docent natuurlijk een fout maken, maar daar gaat het niet om. Hoe ga jij om met die docent die een fout maakt? Nu heb je een docent die onredelijk is, maar denk maar niet dat zoiets na je diploma verandert. Dan heb je klanten, collega’s of bazen die onredelijk zijn. Hoe jij omgaat met die onredelijkheid, daar zit jouw leermoment. Ik ben best bereid om een student gelijk te geven:

‘Ja, ok, die docent is een lul. En nu?’

‘Nu heb een onvoldoende.’

‘Ja en nu?’

‘Dat is toch belachelijk?’

‘Oké, prima, en nu?’

Hoe ga jij om met het feit dat het belachelijk is? Hoe ga jij om met het feit dat de docent onredelijk is? Hoe ga jij om met het feit dat je een 3 hebt gehaald?’ Telkens kaats ik de bal terug waar die thuishoort: bij de student. Dat is continu reflecteren en de clou is om niet die kokhalsneiging te krijgen, want de student moet daar niet van afhaken.’

Eigenaarschap

Op het voortgezet onderwijs en het mbo geven studenten vaak de schuld aan de docent of het systeem. Baars: ‘Dat welles/nietes spelletje heeft niet zo veel zin, dus dan moet je een stap terug nemen. Eigenaarschap moet theoretisch onderbouwd worden. Je moet de student zo ver krijgen dat hij dat eigenaarschap erkent, anders zeg hij eigenlijk: ‘ik zit hier niet om te leren’. De meeste leerlingen of studenten zullen die conclusie niet durven trekken. Daarover moet je ze dus eerst te pakken krijgen. Dat zie ik vaak als een stap die overgeslagen wordt. Docenten gaan heel snel over naar coaching en verantwoordelijkheid bij de leerling leggen, maar ze leggen de theoretische basis niet uit van waarom ze die keuze maken. Hoe begeleid je studenten om de regie te nemen in het leerproces? Om ze de baas te laten worden van hun eigen leerproces? Daar draait het voortdurend om. Alle begeleiding en de hele onderwijsorganisatie moet terug te herleiden zijn naar iets wat tussen de oren van het individu verandert. Dat is waar ik me op richt en die theorie is opvallend simpel. Wij maken het ingewikkeld met ‘persoonlijke omstandigheden, religie, faalangst, dyslectie, ADHD, etcetera’. Maar dat is wat mij betreft allemaal een rookmachine. De essentie blijft telkens hetzelfde: hoe ga jij je uitdagingen aan?!’

André Baars spreekt 14 februari op het LOB-congres

Onderwijspsycholoog André Baars geeft je een verrassend inzicht over hoe binnen het onderwijs tegen de motivatie van leerlingen - of het ontbreken ervan - wordt aangekeken. Hij gebruikt een bepaalde stelligheid om je tegenover zijn uitspraken te positioneren en prikkelt je om een andere kijk op jouw leerlingen te krijgen. Zijn stijl is confronterend, maar met humor. Of in de woorden van Baars zelf: ‘Het gaat mij er niet om gelijk te krijgen. Ik wil dat je er wat van vindt! Dat geeft blijk van een betrokkenheid die onmisbaar is in een leertraject.' Inschrijven voor het congres waar hij spreekt en een workshop geeft? Dat kan op onze congreswebsite.