Ondersteuning voor jonge mantelzorgers in het vo

Jonge mantelzorgers blijven vaak lang onzichtbaar, ook op plekken waar ze een groot deel van hun tijd doorbrengen, zoals op school. In het artikel dat in Bij de Les 2 van dit schooljaar verscheen, beschreven we hoe jongeren het zorgen voor een ziek familielid of vriend ervaren. We gaan nu in op wat scholen kunnen doen om jonge mantelzorgers te ondersteunen. We laten jongeren die zorgen en experts Jonge Mantelzorg aan het woord.

Onvoldoende erkenning en kennis

Experts geven aan dat ‘mantelzorg’ één van de vele thema’s is waar in toenemende mate aandacht voor wordt gevraagd in het onderwijs. Bijvoorbeeld tijdens initiatieven zoals de landelijke Week van de Jonge Mantelzorger. Jonge mantelzorgers juichen deze ontwikkeling toe en vinden dat de bewustwording nog meer zou moeten groeien. Experts zeggen ook dat er onvoldoende erkenning voor en kennis over jonge mantelzorgers is bij professionals die met jongeren werken. Docenten realiseren zich niet altijd dat jongeren binnen het gezin zorgverantwoordelijkheden dragen, die je normaal bij volwassenen verwacht. Bovendien is het op school vaak lastig om te weten wie jonge mantelzorgers zijn; jongeren vinden zorgen vaak vanzelfsprekend en vertellen het daarom niet altijd op school.

Herken signalen

Experts wijzen op het belang van het tijdig herkennen van signalen, zoals regelmatig te laat in de les komen. Ook kun je als docent tijdens het contact met je leerling, bijvoorbeeld tijdens een mentor- of kennismakingsgesprek, vragen naar het bestaan van een zorgsituatie thuis. En als je dit weet, bespreek dit dan niet eenmalig, maar vraag regelmatig naar hoe het met de jongere en met het zieke familielid gaat.

Zorg er wel voor dat de jongere niet wordt uitgelicht in de klas. Experts geven aan dat het belangrijk is om oprecht geïnteresseerd te zijn in het verhaal van de jongere. Laat dit blijken uit de vragen die je stelt. ‘Goh, het is toch wat, wat er allemaal gebeurd is. Hoe is het nu met jou? Wat zou jij fijn vinden, of heb je nog vragen?’

Wees open en toon begrip

Soms bestaat steun simpelweg uit een gesprekje. Als jonge mantelzorgers hun hart willen luchten, dan kunnen veel jongeren bij een goede vriend terecht. Alhoewel dit minder vaak voorkomt, vertellen sommige jongeren ook tegen iemand op hun school dat zij zorgen, zoals tegen een docent, schoolmaatschappelijk werker of jongerenwerker op school. Belangrijk is dat deze persoon begrip toont en waardering uit voor hun zorgtaak. Jonge mantelzorgers en experts geven nadrukkelijk aan dat jongeren die zorgen niet zielig willen worden gevonden door docenten of klasgenoten en dat er ook aandacht mag zijn voor de positieve kant van het zorgen voor een ander. Een expert geeft aan: ‘Als ik bijvoorbeeld zeg: ‘Jeetje, wat goed van je!’ dan zijn sommige jongeren verbaasd. Meestal krijgen ze juist te horen: ‘Oh, dan zul je het wel zwaar hebben!’ En dat is het verschil.’

Start het gesprek op school

Creëer een klimaat op school waarin het normaal is om open te zijn over wat je nodig hebt om zorg- en schooltaken te kunnen combineren. Er bestaan
verschillende programma’s over mantelzorg voor gebruik in het onderwijs, zoals signaleerkaarten, lespakketten, toolkits en gastlessen of interactieve toneelstukken. Deze worden bijvoorbeeld aangeboden door de landelijke organisatie voor mantelzorgers, MantelzorgNL, of lokale steunpunten mantelzorg. Volgens experts verschilt het gebruik van dit materiaal sterk in de praktijk.

Laat het thema terugkomen met voorbeelden in je lessen. Experts geven aan dat het inzetten van je eigen ervaring met mantelzorg en de positieve kant van het zorgen voor een ander helpt bij het starten van het gesprek in de klas. Het problematiseren ervan kan een averechts effect hebben. Benadruk bijvoorbeeld dat jongeren waardevolle vaardigheden ontwikkelen door het zorgen, zoals het beter plannen of het leren omgaan met tegenslagen in het leven. Hoe je dit het beste kunt aanpakken kun je leren, bijvoorbeeld door een training van een lokaal steunpunt mantelzorg.

Kijk naar topsporters

Jonge mantelzorgers vinden het belangrijk dat docenten op school begrip tonen. Ook experts geven aan dat begrip en flexibiliteit in het onderwijs belangrijk is, bijvoorbeeld door een jongere die een jonger zusje of broertje naar school heeft gebracht, na aanvang van de les nog toe te laten. Of door  het bieden van flexibiliteit met huiswerk. Je kunt hier kijken naar de ondersteuning voor andere  groepen die de school al biedt, zoals voor top- sporters de Topsportregeling in het mbo. Ga na  of deze regelingen ook kunnen passen bij jonge mantelzorgers op school.

Het Me-We onderzoek
Ervaringen van jongeren in dit artikel zijn afkomstig uit het Me-We onderzoek (https://me-we.eu). Dit is een groot Europees onderzoek in zes landen, waaronder Nederland, naar het welbevinden van jongeren die zorgen. Deze ‘jonge mantelzorgers’ zijn jongeren onder de 18 jaar die helpen, ondersteunen of zorgen voor familie of een vriend met een chronische ziekte, beperking, verslaving of problemen door ouderdom. In Nederland vulden in 2018 ruim 150 jonge mantelzorgers een online vragenlijst in over wat zij doen op een dag en hoe het zorgen invloed heeft op hun leven. De jongeren werden uitgenodigd door school of een lokaal steunpunt mantelzorg. De citaten van experts in dit artikel zijn afkomstig uit interviews met vijf experts op het gebied van wet- en regelgeving en beleid van mantelzorg en/of rechten van het kind en met tien experts op het gebied van ondersteuning van jonge mantelzorgers in Nederland in 2018. Het Me-We onderzoek wordt gefinancierd vanuit het Europese Horizon 2020 Research and Innovation-programma, subsidienummer 754702..

Fundagen

Als school hoef je niet alle steun voor jonge mantelzorgers zelf te bieden. Er is al aanbod aan steun voor jongeren die zorgen. Hierop kun je jongeren wijzen. Zo bieden sommige steunpunten mantelzorg trainingen voor jonge mantelzorgers aan, om beter te leren omgaan met de uitdagingen van het zorgen. Ook bieden zij speciaal voor jongeren ‘fundagen’ aan, met als doel ontspanning en even respijt van het zorgen. Voordeel is dat jongeren dan ook op een laagdrempelige manier in contact komen met andere jongeren die zorgen. Ze kunnen zich herkennen in de situaties van deze andere mantelzorgers. Experts geven aan dat dit gevoelens van eenzaamheid of het gevoel anders te zijn kan verlichten. Ook jonge mantelzorgers benoemen het belang van lotgenotencontact: ‘Ik zou graag in contact komen met andere jonge mantelzorgers om er over te praten en elkaar tips te geven, maar ook om leuke dingen te kunnen doen zodat we het zorgen misschien even kunnen vergeten.’

Steun thuis

Niet alle jongeren die zorgen willen steun. Dit kan zijn omdat zij zich goed en prettig voelen bij het zorgen, zichzelf niet herkennen als mantelzorger of de aangeboden steun niet bij hen past. Ook kan het zijn dat jongeren niet goed weten welke steun zij kunnen gebruiken of onwennig of terughoudend zijn om zelf steun te krijgen. ‘We redden het als familie zelf wel en m’n eigen problemen los ik zelf op of met m’n vrienden.’ Daarnaast kan het zijn dat steun voor jonge mantelzorgers niet zozeer wenselijk is, maar wel dat het gezin meer (formele) steun of zorg zou moeten ontvangen. Experts geven aan dat steun voor het zieke gezinslid zorgtaken van jongeren kan voorkomen of verlichten. Jongeren noemen ook dat zij het fijn vinden als anderen ook zorg geven thuis. Denk bijvoorbeeld aan hulp van volwassenen uit het sociale netwerk van het gezin of professionele hulp van bijvoorbeeld de thuiszorg. Ook noemen jongeren financiële steun voor het gezin.

De toekomst volgens experts

Het aanbod aan ondersteuning voor jonge mantelzorgers verschilt per regio. Experts zouden graag zien dat dit minder versnipperd is. Bovendien wijzen zij erop dat het huidige aanbod niet altijd aansluit bij de behoefte van jongeren. Initiatieven waarbij activiteiten in co-design met jongeren zijn vormgegeven, worden toegejuicht. Ook wijzen experts op het belang van een meer intensieve samenwerking tussen school en andere sectoren, zoals gemeenten, welzijn, (jeugd)zorg en publieke gezondheid. Sommige scholen werken samen met welzijnswerk dat steun aanbiedt door bijvoorbeeld consulenten Jonge Mantelzorg of jongerenwerkers. Een jonge mantelzorger: ‘Ik vind het best lastig, want thuis is het altijd druk. Op de woensdag worden mijn taken deels over genomen en kan ik naar jongerenwerkers toe. Mijn aanspreekpunt is zelf ook mantelzorger en die wil mij heel erg graag helpen.’ Een wens voor de toekomst van veel experts is een meer integrale aanpak van de uitdagingen van jonge mantelzorgers, waarbij het leren van andere sectoren en uitwisseling van goede voorbeelden centraal staat: ‘Het draait om van elkaars good practices te leren, op zo’n manier dat niet iedereen hetzelfde wiel hoeft uit te vinden. Dus dat je elkaar helpt om ondersteuning voor jonge mantelzorgers te verbeteren.’