Gepersonaliseerd leren op een Nederlandse Kunskapsskolan

Raymond van Kerkvoorden, medeoprichter van Kunskapsskolan Nederland, geeft zijn visie op gepersonaliseerd leren in een wereld die vraagt om een adaptieve houding van iedereen. Het onderwijs kan helpen om die houding aan te leren.

Onze wereld verandert, dus wordt van mensen gevraagd om zich aan te passen. Als je mensen hier op straat naar zou vragen, krijg je ongetwijfeld herkenning en bevestiging terug. Maar doen zij daar ook wat mee? Nemen zij het initiatief om zichzelf te blijven ontwikkelen? Bereiden jongeren zich voor op een leven lang leren? En hoe gaat het Nederlands onderwijs hiermee om? ‘Het leven is wat je er zelf van maakt’, zegt Raymond van Kerkvoorden, medeoprichter en -eigenaar van Kunskapsskolan Nederland. Zijn organisatie helpt inmiddels zo’n zestig Nederlandse scholen in het basisonderwijs, voortgezet onderwijs en mbo hun eigen ambitie naar gepersonaliseerd onderwijs te realiseren. ‘Dus is het ook belangrijk dat mensen de regie pakken over hun eigen ontwikkeling. Werkgevers selecteren hun werknemers al lang niet meer alleen op diploma’s. Verantwoordelijkheid nemen, kunnen samenwerken en jezelf permanent ontwikkelen zijn even belangrijk geworden. En dat is wat gepersonaliseerd onderwijs beoogt: via een goede balans tussen kennis en deze vaardigheden meer meegeven dan de exameneisen verlangen.’

Regie pakken over hun eigen ontwikkeling. Kunnen mensen dat van nature? ‘Voor de meesten geldt dat zij dit moet leren. Thuis, maar ook op school. Want scholen hebben immers het mandaat van de samenleving gekregen om elk kind de optimale kansen te bieden voor zijn of haar persoonlijke ontwikkeling. Leerlingen aanleren om de regie te pakken over hun eigen ontwikkeling hoort daar wat ons betreft bij. Dus hebben leraren binnen gepersonaliseerd onderwijs de taak om elke individuele leerling te ondersteunen, coachen,
Gepersonaliseerd leren op een Nederlandse Kunskapsskolan Interview met medeoprichter Raymond van Kerkvoorden

Raymond van Kerkvoorden, medeoprichter van Kunskapsskolan Nederland, geeft zijn visie op gepersonaliseerd leren in een wereld die vraagt om een adaptieve houding van iedereen. Het onderwijs kan helpen om die houding aan te leren.
door Koos Woltjes helpen en uit te dagen om verder te reiken dan hij of zij ooit had verwacht. En zij leren leerlingen daarbij hun eigen weg te gaan. Op hun eigen niveau en in hun eigen tempo.’

‘Het leven is wat je er zelf van maakt’

Mogen leerlingen die eigen weg helemaal zelf bepalen? ‘Binnen gepersonaliseerd onderwijs is geen sprake van vrijheid-blijheid, maar wordt er in het begin juist méér structuur geboden dan in het traditioneel klassikale onderwijs. Iedere leerling wordt gedurende de hele schoolperiode persoonlijk begeleid. En pas als leerlingen laten zien het aan te kunnen, krijgen zij meer ruimte om hun ontwikkeling zelf te plannen. Wij noemen dat afnemende sturing. We hebben de ervaring dat als leerlingen op school leren het beste uit zichzelf te halen en zelf verantwoordelijk te zijn voor hun ontwikkeling, de kans groot is dat zij dat in het latere leven ook doen. Al zijn er natuurlijk ook leerlingen die deze vrijheid en verantwoordelijkheid niet aankunnen. Voor hen blijft de sturing dan – het is immers gepersonaliseerd onderwijs – zoals die aan het begin van de opleiding was.’

Hoe belangrijk is de leraar binnen dit gepersonaliseerd onderwijs? ‘Onderwijs is en blijft mensenwerk. De rol van de leraar blijft essentieel. Ook al wordt binnen gepersonaliseerd onderwijs gebruik gemaakt van een digitale leeromgeving. Gepersonaliseerd onderwijs is ‘hi-touch’, en niet ‘hi-tech’. Bovendien denken wij de passie van leraren om jonge mensen te helpen zich te ontwikkelen, te kunnen voorzien van extra dynamiek, inhoud en werkplezier. Met juist méér professionele vrijheid, als alternatief voor de praktijk van op de automatische piloot lessen draaien in klassikaal onderwijs. Werken binnen gepersonaliseerd onderwijs vraagt om een persoonlijke professionele transitie, want leraren zijn binnen gepersonaliseerd onderwijs niet alleen vakleraar, maar ook coach, algemeen leraar en teamlid. Deze omschakeling vraagt veel van hen, maar levert ook veel op.’

‘Dus staat de leraar  náást de leerling’

Hoe leer je docenten (vanuit een traditionele schoolvorm) in een coachende rol te stappen? ‘Het gaat er binnen gepersonaliseerd onderwijs om dat elke leerling uniek is en centraal staat. Dus staat de leraar náást de leerling. Hij/zij heeft elke week een coaching-gesprek met zijn/haar leerlingen.  Ze bespreken hoe het de afgelopen week is gegaan en plannen en werken samen aan de leerdoelen voor de komende week. Uiteraard kunnen ook andere onderwerpen aan de orde komen, zoals de situatie thuis. Wij hebben een uitgebreid trainings- en coaching-programma ontwikkeld om leraren deze vaardigheid te leren en hen bij hun persoonlijke transitie te begeleiden.’

Wordt er in het Nederlands onderwijs voldoende aandacht gegeven aan ‘een leven lang leren’? ‘Het onderwijs in Nederland behoort tot het beste dat er ter wereld te vinden is. Tegelijk moeten veel leraren in traditionele Nederlandse scholen hun onderwijs richten op de gemiddelde leerling, die slechts een derde van de leerlingen vertegenwoordigen. Een derde kan dit niveau niet bijbenen, terwijl de knapste een derde de neiging heeft zich te vervelen. Bovendien is de gemiddelde leraar in het traditioneel onderwijs niet in de gelegenheid elke leerling de aandacht te geven die het nodig heeft. Ik hou het voor mogelijk dat dit een effect heeft op het besef bij leerlingen dat zij zichzelf na hun schooltijd – ook al hebben zij keurig het diploma gehaald – moeten blijven ontwikkelen. Die noodzaak is groot. Want de veranderende wereld vraagt van mensen om zich permanent aan te passen. En als je dat al op jonge leeftijd is geleerd, dan heb je daar je hele leven profijt van.’

Raymond van Kerkvoorden heeft gewerkt bij het Ministerie van OCW en was woordvoerder van de voormalig Minister van Onderwijs Jo Ritzen. In 2004 richtte hij SENS op: een onderneming gericht op het ontwerpen, ontwikkelen en implementeren van trainingen, leergangen en academies. Van Kerkvoorden leerde tijdens een bezoek aan Zweden het gepersonaliseerde onderwijs van Kunskapsskolan kennen. Dat vormde het startpunt voor een samenwerking in Nederland. Sinds januari 2015 is hij algemeen directeur van Kunskapsskolan Nederland.

Kunskapsskolan Kunskapsskolan Nederland helpt basisscholen en middelbare scholen hun eigen ambitie te realiseren naar gepersonaliseerd onderwijs, dat behapbaar is voor leraren en leerlingen, uitvoerbaar is voor de school en betaalbaar voor de samenleving. De samenwerking met scholen start vanuit de ambitie van een school en is daarmee altijd maatwerk. Zo ontstaat een partnerschap met de mogelijkheden van de school als vertrek- en uitgangspunt. De leraar maakt het verschil binnen gepersonaliseerd onderwijs als vakleraar, algemeen leraar en coach. En als lid van het team, want samenwerking is essentieel. Als samenleving geven wij scholen het mandaat om onze kinderen de mogelijkheid te bieden zich optimaal te ontwikkelen. Elke school bepaalt zelf hoe zij die leerbelofte aan hun leerlingen invullen. Wij beloven scholen om hen daarbij te helpen, waarbij wij ervoor waken dat we op de stoel van de leraar, directeur of de bestuurder gaan zitten.


Innoveren van het Canadees onderwijssysteem

Decaan en trainer Simone Slagboom heeft in Canada ervaren hoe de overheid in iets meer dan één decennium de kwaliteit van het onderwijs aanzienlijk heeft verbeterd. Hoe kon dat zo snel? Wat kunnen wij ervan leren?

Een decennium geleden constateerde de Canadese overheid dat het onderwijs kwalitatief achterop begon te raken. Uit onderzoek bleek dat de motivatie van leerlingen gedurende hun schoolloopbaan wegzakte. Inmiddels staat Canada volgens de OESO op een imposante tiende plek op de wereldranglijst als het om goed onderwijs gaat. Nieuwsgierig geworden naar deze ontwikkeling, maakte een groep onderwijsprofessionals uit de regio Zuid-Oost Brabant voor de derde maal op een rij – elk jaar in een nieuwe samenstelling – in oktober 2018 een studiereis naar Toronto. Wat kunnen ze daar leren om thuis ook duurzame veranderingen door te voeren? Tijdens deze reis bezochten zij in de provincie Ontario diverse scholen en woonden ze lezingen bij over innovaties in het Canadese onderwijssysteem.

De context van Ontario

De bevolking in Canada bestaat voor een aanzienlijk deel uit immigranten en (klein)kinderen van immigranten; de agglomeratie Toronto heeft jaarlijks 100.000 immigranten te verwerken. Slechts 40% van de bevolking is autochtoon en daarmee speelt het onderwijs dus een zeer belangrijke rol in het bouwen van een coherente samenleving, waarbij elk kind het recht heeft om een succesvol bestaan op te bouwen. Om die reden zette de Canadese overheid veel in op taal- en rekenniveau. Dit was echter onvoldoende omdat onderzoek aangaf dat de kwaliteit van de lessen op scholen tot 64% kon verschillen. Het grootste verschil bestond dus niet eens tussen scholen onderling, maar binnen de school zelf. Daarnaast werd er veel onderzoek gedaan naar hoe kinderen leren en hoe onderwijs ertoe kan bijdragen dat de communicatie tussen leerling en docent verbetert.

Op weg naar een cultuurverandering

De Ontario Ministry of Education gebruikte deze onderzoeksresultaten om een cultuurverandering in het onderwijs te bereiken waarbij de focus verlegd werd van een cultuur van kennis overdracht naar een cultuur van lerende gemeenschappen waarbinnen het ‘deep learning’ van de leerling centraal kwam te staan. Met als uiteindelijk doel dat alle leerlingen/ studenten zich ontwikkelen tot individuen die persoonlijk succesvol zijn, economisch zelfredzaam en tot actief betrokken burgers van de maatschappij.

Op vier niveaus werd onderwijsinnovatie ingezet: het verbeteren van de onderwijskwaliteit, verbeterde effectiviteit van scholen en samenwerking binnen onderwijsteams, het versterken van leiderschap op alle niveaus en het voortdurend onderzoeken en evalueren van welke innovatie effect had. Om dit te bereiken lag de focus binnen de scholen op: 1. Wellness: Hoe kunnen we bouwen aan een goede relatie met de leerling in een wereld waarin (digitale) ontwikkelingen steeds sneller gaan? Wanneer de leerling gelukkig is met zichzelf, voelt de leerling zich veilig en vanuit die houding lukt leren beter.

2. Excellence: Hoe kunnen we de leerling laten ervaren hoe het voelt om zichzelf te verbeteren en hoe het voelt om succesvol te zijn? 3. Equity: Hoe kunnen we als school werken vanuit het besef dat elke leerling in staat is veel meer te bereiken en te leren dan wat de school kan bieden?
‘We don’t watch the failure of our evidence’ Naarmate scholen stapsgewijs begonnen met experimenteren, zag men de resultaten van leerlingen verbeteren.

Dit gold echter niet voor leerlingen met zorgvragen. Een groep die bijvoorbeeld achterbleef, waren de kinderen van de inheemse bevolking (Indianen). De overheid besloot daarom om met 100 scholen te onderzoeken welke interventies in de klas zouden werken voor deze doelgroep. Daar kwam onder andere het verbeteren van leesonderwijs uit. De interventies die succesvol bleken, werden verspreid over alle scholen en docententeams werden geschoold. Het aantal graduates steeg enorm onder alle doelgroepen; juist door de focus te leggen op leeringen met achterstanden en vervolgens de resultaten te toetsen aan de hele doelgroep.

‘Een leerling kan veel meer dan jij denkt’ Wat de docent dagelijks met de leerling doet, heeft het meeste invloed op het resultaat van de leerling. Hij stimuleert de leerlingen door ze te leren hoe ze moeten leren en hoe ze diep kunnen denken (deep learning). Dit betekent dat de docent aandacht heeft voor: • Focus direction: Welk onderdeel uit mijn vak wil ik verbeteren? Waar wil ik aan werken en met welk doel? Wat zou daarvan positief effect hebben op de leerling of een groep leerlingen? En hoe onderzoek ik of mijn acties leiden tot een beter leerlingresultaat? • Cultivating collaborative cultures: Hoe kan ik binnen mijn (onderwijs)team samenwerken zodat we continu het leren van leerlingen kunnen verbeteren? Bijvoorbeeld door experimenteel leren waarbij leerlingen het geleerde leren toepassen in een nieuwe situatie.

‘If our students are not learning the way we are teaching, then perhaps we should start teaching the way they learn’ Vanuit levensechte ervaringen (bijvoorbeeld aangedragen door de gemeenschap) werden leerlingen aangemoedigd om experimenteel te leren. Een voorbeeld is een creatieve opdracht waaronder later het curriculum van bijvoorbeeld natuurkunde wordt ‘geschoven’. Het leren is gericht op verandering, waarbij de leerling steeds wordt uitgedaagd zichzelf en zijn product verder te verbeteren. Door te experimente
ren en door de vakinhoud eraan te verbinden, krijgen leerlingen strategieën aangereikt om op een andere manier te denken zodat ze deze ook leren toepassen in andere situaties.

‘Learn with eachothers wings’ Innoveren in het onderwijs gaat stap voor stap. Dat hebben de scholen in Canada ook ervaren. Door te focussen op kleine doelen die verbeterd konden worden, is het hele systeem beter geworden. Leerlingen kunnen allemaal succesvol worden als docenten blijven zoeken naar nieuwe mogelijkheden om hen op een positieve manier het geleerde te leren herkennen en toe te passen. En vooral ook door op elkaar te leunen en te bouwen, zoals een groep ganzen die in V-vorm in de lucht vliegt: als de voorste geen energie meer heeft, neemt de ander het over.

In een volgende ‘Bij de Les’ meer over LOB op de scholen. Nieuwsgierig geworden naar alle innovaties in Ontario? Kijk dan eens op thelearningexchange.ca

Michael Fullan Michael Fullan is gespecialiseerd in onderwijsverbetering en heeft een grote bijdrage geleverd aan de innovaties in Canada. Hij heeft diverse boeken geschreven over het verspreiden van kennis over effectief onderwijs op alle niveaus. In zijn paper over ‘New Pedagogies for Deep Learning’ beschrijft hij de 6C’s van Deep Learning: critical thinking, communication, collaboration, community, citizenship en creativity. Meer lezen? Dat kan op bookcreator.com/2017/10/what-are-the-6cs-and-whyare-they-important/ Met enige regelmaat komt Michael Fullan ook naar Nederland om te vertellen over zijn ervaringen.