Iedereen denkt in hokjes (u ook)

 Robin de Puy verkleindInterview met Jannet Vaessen, schrijver van het boek IEDEREEN Inc.
door Pim Wijers // Fotocredit: Robin de Puy

Twaalf jaar geleden richtte Jannet Vaessen WOMEN Inc. op, een netwerkorganisatie die zich hard maakt voor gelijke kansen voor vrouwen in Nederland. Voor het tienjarig bestaan ervan vroeg uitgever Prometheus of zij haar bevindingen uiteen wilde zetten in een boek. Dat werd IEDEREEN Inc. De conclusie daarvan luidt: iedereen denkt in hokjes en dat is niet erg, zo lang we ons bewust zijn van de gevolgen hiervan. Als mensen op verantwoordelijke posities dit erkennen, kunnen we naar een inclusieve samenleving waarin sociale ongelijkheid afneemt.

‘Ik ben de eerste om toe te geven dat ik óók in hokjes denk’, zo opent Jannet Vaessen de start van ons interview. ‘Als directeur van een vrouwenorganisatie kijk ik net zo goed anders naar een man dan naar een vrouw.’ Hoewel hokjesdenken een negatieve lading heeft, is het als fenomeen reuzehandig: zo zullen we eerder een stopteken accepteren van een agent dan van iemand met een bivakmuts op en zo weten we dat we op een stoel moeten zitten en niet op een cactus. Iedereen denkt in hokjes. ‘Onze hersenen zijn zo geprogrammeerd,’ zegt Vaessen, ‘maar voor mensen met een bepaalde kleur, gender, leeftijd of achtergrond heeft hokjesdenken meer gevolgen dan voor anderen.’

 De rolbevestigende uitwerking van hokjesdenken wordt al in gang gezet als je nog maar net geboren bent, legt ze aan de hand van een filmpje uit. In dat filmpje krijgt een baby een roze of een blauwe muts op en wordt er vanuit het gezichtspunt van het kind gefilmd. De camera registreert de reacties van mensen die naar de baby kijken. In het geval van de blauwe muts is het kindje stoer en vast een beetje boos als het huilde. In het geval van een roze muts is het kindje lief en mooi en wordt er vertederender tegen gesproken. Vaessen: ‘Ik vond dat zo confronterend om te zien, want je weet dat je zelf ook zo reageert.’

Bewustwording

Dat is wel even schrikken. ‘Zou ik dat zelf ook doen?’ vraagt u zich af. Ongetwijfeld. Maar kop op: nu bent u zich er wel van bewust. Dat is de eerste stap die u moet nemen. Met haar boek IEDEREEN Inc. hoopt Vaessen ontspanning te brengen over het verschijnsel: ‘We moeten accepteren dat hokjesdenken heel normaal is, en vooral mensen in verantwoordelijke posities moeten zich er echt van bewust zijn dát ze het doen. Wanneer zij niet erkennen dat ze in hokjes denken, kan dit ernstige consequenties hebben. Een onderwijsbegeleider moet zich er bijvoorbeeld van bewust zijn dat hij aan een jongen onbewust een ander advies kan geven dan aan een meisje. Dat advies beïnvloedt de kansen van de leerling. Toen ik op de middelbare school mijn vakkenpakket moest kiezen, werd wiskunde mij afgeraden. Uiteindelijk heb ik een heel mooi cijfer voor dat vak gehaald en kreeg ik felicitaties van de leraar die me het advies gaf. Er worden consequent verkeerde aannames gemaakt over iemands kunnen, bij wijze van spreken op basis van de kleur ogen die iemand heeft. Ik ben blij dat ik wiskunde heb gehad, want voor WOMEN Inc. moet ik complexe begrotingen maken.’

Erkenning

In januari werd een negatieve uitwerking van hokjesdenken in het onderwijs landelijk nieuws. Leerlingen uit een lagere sociale klasse krijgen vaker een lager schooladvies dan medeleerlingen uit een hogere sociale klasse met even hoge rapportcijfers. ‘Schokkend,’ noemt Vaessen dat, ‘vooral omdat mensen blijven ontkennen dat het gebeurt. Toen dat rapport uitkwam werd een schoolhoofd er in een radio-uitzending mee geconfronteerd. Ze zei: ‘Vervelend dat dit gebeurt, maar bij ons op school komt dit niet voor.’ Mensen ontkennen hun onbewuste vooroordelen en zo wordt het probleem naar de ander verplaatst. Daarom denk ik dat erkenning van hokjesdenken een belangrijk onderdeel van de eerste stap in het veranderproces is. Als een minister niet snapt dat een bepaald beleid voor de een beter uitpakt dan voor de ander, dan leven we in een systeem dat sociale ongelijkwaardigheid produceert. Mediamakers moeten zich ervan bewust zijn dat hun keuzes van cruciaal belang zijn wat betreft beeldvorming. En zo moeten begeleiders zich realiseren dat hokjesdenken ook in hun hersenen speelt.’

‘Mensen ontkennen hokjesdenken en zo wordt het probleem naar de ander verplaatst’

 Bijsturing

Gefeliciteerd, lezer van dit artikel, u hebt op dit punt van het interview stap 1 waarschijnlijk voltooid. U bent zich bewust van uw tot voor kort onbewuste vooroordelen en u erkent bovendien dat u in hokjes denkt. Wat dat betreft heeft u een voorsprong op uw collega’s. Maar wat is stap 2 en hoe past u ze toe op school? Vaessen: ‘Stel jezelf de vraag: ‘Welke consequenties hebben mijn keuzes voor anderen? Herinner ik me momenten waarop mijn advies onbewust van negatieve invloed was op iemands keuzegedrag?’ Vervolgens kun je het gesprek aangaan met collega’s. Maak het bespreekbaar. Stap 2 is daarom bijsturing: bekijk vanuit je eigen functie welke gevolgen vooroordelen voor anderen kunnen hebben en bedenk hoe ze duurzaam bijgestuurd kunnen worden. Zo kun je bijvoorbeeld met elkaar meekijken tijdens het geven van advies aan een leerling. Bekijk een casus het liefst met een collega die een andere achtergrond heeft, want iedereen ziet de zaken net weer even wat anders. De invoering van bias-trainingen (over vooringenomenheid - red.) helpt daarnaast om het veranderproces te doorlopen, zodat begeleiders op cruciale momenten bewuster advies geven. Ook kun je leerlingen en docenten vaardigheden leren waarmee zij hokjesdenken en sociale ongelijkheid beter bespreekbaar kunnen maken. Wat personeelsbeleid betreft kun je zorgen voor een divers team van collega’s, die elkaars kijk op leerlingen aanvullen.’

Bridging

Hoe kunnen we bovengenoemde informatie toepassen voor hardnekkige, maatschappelijke gevallen van hokjesdenken? Uit resultaten van een in februari gepresenteerd onderzoek blijkt bijvoorbeeld dat zo’n veertig procent van de leraren de integratie op school mislukt vindt, dat zij bepaalde onderwerpen niet durven aan te snijden in de klas en dat leerlingen op school vooral met leeftijdsgenoten uit het eigen hokje optrekken. Hoe kunt u als begeleider inclusief te werk gaan, als hokjesdenken op school aan de orde van de dag is? Vaessen reageert nuchter: ‘Integratie wordt in de media als eenrichtingsverkeer benoemd: ‘Zíj integreren niet.’ Maar kinderen met een bepaalde achternaam hebben drie keer minder kans om uitgenodigd te worden op een sollicitatiegesprek. Terwijl die kinderen op school net zo hard hun best hebben gedaan als Jan Willem. Er is een proef met anoniem solliciteren in Den Haag gaande, dat zou ik een goede trial voor publieke diensten in héél Nederland vinden. De overheid is er immers voor om het onderwijssysteem voor ons allemaal op dezelfde manier te openen. Dat gebeurt nu nog niet en dát wordt niet benoemd, terwijl je op het journaal alleen ziet dat de integratie is mislukt. Het is maar de helft van het verhaal.’

‘We hoeven niet altijd politiek correct te zijn’

 

Hoe kunt u als begeleider op school dan voor meer cohesie zorgen en hokjes doorbreken? Vaessen: ‘We zijn als mens op zoek naar de klik-factor, naar mensen die op ons lijken, die ons aantrekken, die hetzelfde denken, we gaan van nature eerder voor ‘bonding’, dan voor ‘bridging’; we zoeken eerder de overeenkomsten dan de verschillen op. Onze tijd vraagt juist om bridging. Er zijn veel mensen die vinden dat dit een vak op school moet worden. Ik weet dat het onderwijs gek wordt van al die onderwerpen die ‘een vak moeten worden’, maar bridging is elementair. We moeten in brede zin leren omgaan met verschillen en niet alle onderlinge verschillen los van elkaar agenderen. Zo kan er vandaag een homobeweging op school komen vertellen, is het morgen een antiracismebeweging en overmorgen een beweging die vertelt over leven met een handicap. Ik baalde enorm dat bridging onder Schnabel niet is meegenomen in Platform Onderwijs2032. Een gemiste kans, want als we nu niets doen, dan wordt sociale ongelijkheid steeds groter. Het is eng om onderlinge verschillen te benoemen, maar het is wel de enige manier om vooruit te komen. We hoeven niet altijd politiek correct te zijn. Ik denk dat je elkaar ondanks alles weer kan vinden in de menselijke maat. Iedereen wil het uiteindelijk goed hebben op school. De doelen die je samen hebt zijn sterk genoeg om verschillen aan te kunnen.’

‘De doelen die je samen hebt zijn sterk genoeg om verschillen aan te kunnen’

 Vaessen geeft een concrete tip om verschillen te bespreken: ‘Vraag leerlingen bijvoorbeeld wat zij ervan vinden dat er bij sollicitaties discriminatie op basis van naam heerst. Wat vindt een klas daarvan? Hoe schrijf je de ultieme brief om wel uitgenodigd te worden? Je erkent zowel de ontvangende samenleving, en ook de groep die zich steeds minder gelukt voelt.’

De toekomst van hokjesdenken

Als het aankomt op de onbewuste gevolgen van hokjesdenken, ziet Vaessen een positieve trend: ‘Tien jaar geleden zei iedereen nog tegen mij: ‘Nou mevrouw, hokjesdenken gebeurt hier niet.’ Vijf jaar geleden hoorde ik wel: ‘We vinden het belangrijk, maar nog niemand is wakker op dit thema, dus we besteden er weinig aandacht aan.’ Tegenwoordig staan de negatieve gevolgen van hokjesdenken steeds hoger op de sociale agenda.’ En op de vraag of inclusief denken de oplossing is om van de negatieve gevolgen van hokjesdenken af te komen, is Vaessen helder: ‘Ik denk van wel. In mijn ideale wereld zien begeleiders dat elke leerling anders is, zoals agenten en dokters dat ook zouden moeten zien. Dat is een hele investering, maar als je ziet wat het je oplevert, dan denk ik dat dit uiteindelijk zal doordringen. Kijk maar naar vroeger, toen was de bank het instituut en de klant de kleine man. Nu staat de klant centraal. Zo kan de leerling ook nog steeds centraler komen te staan.’

IEDEREEN Inc. van Jannet Vaessen is te koop bij uitgeverij Prometheus en is te vinden op ISBN-nummer 9789044631180 of via webwinkel.uitgeverijprometheus.nl/book/jannet-vaessen

Over WOMEN Inc. 
WOMEN Inc. spreekt professionals aan over hoe zij de kansen voor vrouwen kunnen vergroten en roept vrouwen op zichzelf en elkaar te versterken binnen het netwerk van de organisatie. Dat gebeurt op vier manieren. WOMEN Inc.:
1. geeft vrouwen gerichte informatie om hun positie te verbeteren;
2. brengt vrouwen samen en biedt een podium, platform en springplank;
3. zet belangrijke onderwerpen op de maatschappelijke agenda rondom de thema’s geld en gezondheid;
4. verandert concreet de kansen voor vrouwen op de twee thema’s, in politiek en beleid (monitoring en regelgeving), bij werkgevers en werknemers en in beeldvorming.
Zie: womeninc.nl

 

Dit artikel staat in Bij de Les nummer 8 van jaargang 13 (mei 2017)

[Titel] Iedereen denkt in hokjes (u ook)

 

[Onderkop] Interview met Jannet Vaessen, schrijver van het boek IEDEREEN Inc.

 

[Credits] door Pim Wijers

 

[Intro]

Twaalf jaar geleden richtte Jannet Vaessen WOMEN Inc. op, een netwerkorganisatie die zich hard maakt voor gelijke kansen voor vrouwen in Nederland. Voor het tienjarig bestaan ervan vroeg uitgever Prometheus of zij haar bevindingen uiteen wilde zetten in een boek. Dat werd IEDEREEN Inc. De conclusie daarvan luidt: iedereen denkt in hokjes en dat is niet erg, zo lang we ons bewust zijn van de gevolgen hiervan. Als mensen op verantwoordelijke posities dit erkennen, kunnen we naar een inclusieve samenleving waarin sociale ongelijkheid afneemt.

 

[Tekst]

‘Ik ben de eerste om toe te geven dat ik óók in hokjes denk’, zo opent Jannet Vaessen de start van ons interview. ‘Als directeur van een vrouwenorganisatie kijk ik net zo goed anders naar een man dan naar een vrouw.’ Hoewel hokjesdenken een negatieve lading heeft, is het als fenomeen reuzehandig: zo zullen we eerder een stopteken accepteren van een agent dan van iemand met een bivakmuts op en zo weten we dat we op een stoel moeten zitten en niet op een cactus. Iedereen denkt in hokjes. ‘Onze hersenen zijn zo geprogrammeerd,’ zegt Vaessen, ‘maar voor mensen met een bepaalde kleur, gender, leeftijd of achtergrond heeft hokjesdenken meer gevolgen dan voor anderen.’

 

De rolbevestigende uitwerking van hokjesdenken wordt al in gang gezet als je nog maar net geboren bent, legt ze aan de hand van een filmpje uit. In dat filmpje krijgt een baby een roze of een blauwe muts op en wordt er vanuit het gezichtspunt van het kind gefilmd. De camera registreert de reacties van mensen die naar de baby kijken. In het geval van de blauwe muts is het kindje stoer en vast een beetje boos als het huilde. In het geval van een roze muts is het kindje lief en mooi en wordt er vertederender tegen gesproken. Vaessen: ‘Ik vond dat zo confronterend om te zien, want je weet dat je zelf ook zo reageert.’

 

Bewustwording

Dat is wel even schrikken. ‘Zou ik dat zelf ook doen?’ vraagt u zich af. Ongetwijfeld. Maar kop op: nu bent u zich er wel van bewust. Dat is de eerste stap die u moet nemen. Met haar boek IEDEREEN Inc. hoopt Vaessen ontspanning te brengen over het verschijnsel: ‘We moeten accepteren dat hokjesdenken heel normaal is, en vooral mensen in verantwoordelijke posities moeten zich er echt van bewust zijn dát ze het doen. Wanneer zij niet erkennen dat ze in hokjes denken, kan dit ernstige consequenties hebben. Een onderwijsbegeleider moet zich er bijvoorbeeld van bewust zijn dat hij aan een jongen onbewust een ander advies kan geven dan aan een meisje. Dat advies beïnvloedt de kansen van de leerling. Toen ik op de middelbare school mijn vakkenpakket moest kiezen, werd wiskunde mij afgeraden. Uiteindelijk heb ik een heel mooi cijfer voor dat vak gehaald en kreeg ik felicitaties van de leraar die me het advies gaf. Er worden consequent verkeerde aannames gemaakt over iemands kunnen, bij wijze van spreken op basis van de kleur ogen die iemand heeft. Ik ben blij dat ik wiskunde heb gehad, want voor WOMEN Inc. moet ik complexe begrotingen maken.’

 

Erkenning

In januari werd een negatieve uitwerking van hokjesdenken in het onderwijs landelijk nieuws. Leerlingen uit een lagere sociale klasse krijgen vaker een lager schooladvies dan medeleerlingen uit een hogere sociale klasse met even hoge rapportcijfers. ‘Schokkend,’ noemt Vaessen dat, ‘vooral omdat mensen blijven ontkennen dat het gebeurt. Toen dat rapport uitkwam werd een schoolhoofd er in een radio-uitzending mee geconfronteerd. Ze zei: ‘Vervelend dat dit gebeurt, maar bij ons op school komt dit niet voor.’ Mensen ontkennen hun onbewuste vooroordelen en zo wordt het probleem naar de ander verplaatst. Daarom denk ik dat erkenning van hokjesdenken een belangrijk onderdeel van de eerste stap in het veranderproces is. Als een minister niet snapt dat een bepaald beleid voor de een beter uitpakt dan voor de ander, dan leven we in een systeem dat sociale ongelijkwaardigheid produceert. Mediamakers moeten zich ervan bewust zijn dat hun keuzes van cruciaal belang zijn wat betreft beeldvorming. En zo moeten begeleiders zich realiseren dat hokjesdenken ook in hun hersenen speelt.’

 

Bijsturing

Gefeliciteerd, lezer van dit artikel, u hebt op dit punt van het interview stap 1 waarschijnlijk voltooid. U bent zich bewust van uw tot voor kort onbewuste vooroordelen en u erkent bovendien dat u in hokjes denkt. Wat dat betreft heeft u een voorsprong op uw collega’s. Maar wat is stap 2 en hoe past u ze toe op school? Vaessen: ‘Stel jezelf de vraag: ‘Welke consequenties hebben mijn keuzes voor anderen? Herinner ik me momenten waarop mijn advies onbewust van negatieve invloed was op iemands keuzegedrag?’ Vervolgens kun je het gesprek aangaan met collega’s. Maak het bespreekbaar. Stap 2 is daarom bijsturing: bekijk vanuit je eigen functie welke gevolgen vooroordelen voor anderen kunnen hebben en bedenk hoe ze duurzaam bijgestuurd kunnen worden. Zo kun je bijvoorbeeld met elkaar meekijken tijdens het geven van advies aan een leerling. Bekijk een casus het liefst met een collega die een andere achtergrond heeft, want iedereen ziet de zaken net weer even wat anders. De invoering van bias-trainingen (over vooringenomenheid - red.) helpt daarnaast om het veranderproces te doorlopen, zodat begeleiders op cruciale momenten bewuster advies geven. Ook kun je leerlingen en docenten vaardigheden leren waarmee zij hokjesdenken en sociale ongelijkheid beter bespreekbaar kunnen maken. Wat personeelsbeleid betreft kun je zorgen voor een divers team van collega’s, die elkaars kijk op leerlingen aanvullen.’

 

Bridging

Hoe kunnen we bovengenoemde informatie toepassen voor hardnekkige, maatschappelijke gevallen van hokjesdenken? Uit resultaten van een in februari gepresenteerd onderzoek blijkt bijvoorbeeld dat zo’n veertig procent van de leraren de integratie op school mislukt vindt, dat zij bepaalde onderwerpen niet durven aan te snijden in de klas en dat leerlingen op school vooral met leeftijdsgenoten uit het eigen hokje optrekken. Hoe kunt u als begeleider inclusief te werk gaan, als hokjesdenken op school aan de orde van de dag is? Vaessen reageert nuchter: ‘Integratie wordt in de media als eenrichtingsverkeer benoemd: ‘Zíj integreren niet.’ Maar kinderen met een bepaalde achternaam hebben drie keer minder kans om uitgenodigd te worden op een sollicitatiegesprek. Terwijl die kinderen op school net zo hard hun best hebben gedaan als Jan Willem. Er is een proef met anoniem solliciteren in Den Haag gaande, dat zou ik een goede trial voor publieke diensten in héél Nederland vinden. De overheid is er immers voor om het onderwijssysteem voor ons allemaal op dezelfde manier te openen. Dat gebeurt nu nog niet en dát wordt niet benoemd, terwijl je op het journaal alleen ziet dat de integratie is mislukt. Het is maar de helft van het verhaal.’

 

Hoe kunt u als begeleider op school dan voor meer cohesie zorgen en hokjes doorbreken? Vaessen: ‘We zijn als mens op zoek naar de klik-factor, naar mensen die op ons lijken, die ons aantrekken, die hetzelfde denken, we gaan van nature eerder voor ‘bonding’, dan voor ‘bridging’; we zoeken eerder de overeenkomsten dan de verschillen op. Onze tijd vraagt juist om bridging. Er zijn veel mensen die vinden dat dit een vak op school moet worden. Ik weet dat het onderwijs gek wordt van al die onderwerpen die ‘een vak moeten worden’, maar bridging is elementair. We moeten in brede zin leren omgaan met verschillen en niet alle onderlinge verschillen los van elkaar agenderen. Zo kan er vandaag een homobeweging op school komen vertellen, is het morgen een antiracismebeweging en overmorgen een beweging die vertelt over leven met een handicap. Ik baalde enorm dat bridging onder Schnabel niet is meegenomen in Platform Onderwijs2032. Een gemiste kans, want als we nu niets doen, dan wordt sociale ongelijkheid steeds groter. Het is eng om onderlinge verschillen te benoemen, maar het is wel de enige manier om vooruit te komen. We hoeven niet altijd politiek correct te zijn. Ik denk dat je elkaar ondanks alles weer kan vinden in de menselijke maat. Iedereen wil het uiteindelijk goed hebben op school. De doelen die je samen hebt zijn sterk genoeg om verschillen aan te kunnen.’

 

Vaessen geeft een concrete tip om verschillen te bespreken: ‘Vraag leerlingen bijvoorbeeld wat zij ervan vinden dat er bij sollicitaties discriminatie op basis van naam heerst. Wat vindt een klas daarvan? Hoe schrijf je de ultieme brief om wel uitgenodigd te worden? Je erkent zowel de ontvangende samenleving, en ook de groep die zich steeds minder gelukt voelt.’

 

De toekomst van hokjesdenken

Als het aankomt op de onbewuste gevolgen van hokjesdenken, ziet Vaessen een positieve trend: ‘Tien jaar geleden zei iedereen nog tegen mij: ‘Nou mevrouw, hokjesdenken gebeurt hier niet.’ Vijf jaar geleden hoorde ik wel: ‘We vinden het belangrijk, maar nog niemand is wakker op dit thema, dus we besteden er weinig aandacht aan.’ Tegenwoordig staan de negatieve gevolgen van hokjesdenken steeds hoger op de sociale agenda.’ En op de vraag of inclusief denken de oplossing is om van de negatieve gevolgen van hokjesdenken af te komen, is Vaessen helder: ‘Ik denk van wel. In mijn ideale wereld zien begeleiders dat elke leerling anders is, zoals agenten en dokters dat ook zouden moeten zien. Dat is een hele investering, maar als je ziet wat het je oplevert, dan denk ik dat dit uiteindelijk zal doordringen. Kijk maar naar vroeger, toen was de bank het instituut en de klant de kleine man. Nu staat de klant centraal. Zo kan de leerling ook nog steeds centraler komen te staan.’

 

IEDEREEN Inc. van Jannet Vaessen is te koop bij uitgeverij Prometheus en is te vinden op ISBN-nummer 9789044631180 of via webwinkel.uitgeverijprometheus.nl/book/jannet-vaessen

 

[Streamer] ‘Mensen ontkennen hokjesdenken en zo wordt het probleem naar de ander verplaatst’

[Streamer] ‘De doelen die je samen hebt zijn sterk genoeg om verschillen aan te kunnen’

[Streamer] ‘We hoeven niet altijd politiek correct te zijn’

 

[Kader] Over WOMEN Inc.

 

[Tekst]

WOMEN Inc. spreekt professionals aan over hoe zij de kansen voor vrouwen kunnen vergroten en roept vrouwen op zichzelf en elkaar te versterken binnen het netwerk van de organisatie. Dat gebeurt op vier manieren. WOMEN Inc.:

 

1. geeft vrouwen gerichte informatie om hun positie te verbeteren;

2. brengt vrouwen samen en biedt een podium, platform en springplank;

3. zet belangrijke onderwerpen op de maatschappelijke agenda rondom de thema’s geld en gezondheid;

4. verandert concreet de kansen voor vrouwen op de twee thema’s, in politiek en beleid (monitoring en regelgeving), bij werkgevers en werknemers en in beeldvorming.

 

Zie: womeninc.nl